分数阶微分方程(Fractional Differential Equation, FDEs) 在现实生活中有着广泛的应用,如在化学、生物学、物理学、控制论、力学、图像处理、聚合物流变学、空气动力学等领域备受关注[1-2]。文献[3]研究了分数阶微积分在物理学中的应用,包括高分子物理、流变学、生物物理学、热力学等。文献[4]研究了一类广义分数阶偏微分方程的解,时间上是希尔弗时间分数阶导数,空间上是广义拉普拉斯算子。常见的分数阶微积分,如Riemann-Liouville 微积分、Caputo微积分等,都备受学者们的关注。Caputo-Hadamard型分数阶导数,常用于描述材料疲劳断裂的力学规律,应用十分广泛。文献[5]通过修正的拉普拉斯变换和傅里叶正弦变换得到线性Caputo-Hadamard分数阶导数偏微分方程的解析解,并且证明了其差分格式在时间方向上的精度为
本文将考虑下述二维Caputo-Hadamard时间分数阶慢扩散方程的高阶有限差分格式。
| $ \begin{split} &{}_{{\rm{CH}}}D_{a,t}^\alpha\left( {x,y,t} \right) - \Delta u\left( {x,y,t} \right) = f\left( {x,y,t} \right),\\ &\quad \left( {x,y} \right) \in \varOmega ,0 \lt \alpha \lt 1,a \lt t \leqslant T \end{split}$ | (1) |
| $ \begin{array}{*{20}{r}} {\begin{array}{*{20}{r}} {u(x,y,a) = \phi (x,y) ,\quad (x,y) \in \overline \varOmega = \varOmega \cup \partial \varOmega } \end{array}} \end{array}$ | (2) |
| $ \begin{array}{*{20}{r}} {u(x,y,t) = \varphi (x,y,t) ,\quad (x,y) \in \partial \varOmega } \end{array} $ | (3) |
式中:
| $ \begin{array}{*{20}{c}} \begin{aligned} {}_{{\text{CH}}}D_{a,t}^\alpha u(x,y,t) & = \frac{1}{{\Gamma (1 - \alpha ) }} \times \int_a^t {{{\left( {\ln \frac{t}{s}} \right) }^{ - \alpha }}\delta u(x,y,s) \frac{{{\text{d}}s}}{s}} ,\\ \end{aligned} \end{array} $ |
| $ 0 \lt a \lt t,\quad {\delta ^k} = {(s\frac{{\text{d}}}{{{\text{d}}s}}) ^k},k \in {\mathbb{Z}^ + } $ |
式中,
由于高维问题可以通过ADI方法化为一系列独立的一维问题,并且能够在一定程度上提高计算效率[9],因此采用紧致的ADI有限差分法处理该模型。对于ADI格式,不少学者都做过相应的研究,见文献[10-13]。但关于Caputo-Hadamard分数阶导数的ADI有限差分法的研究相对较少,因此对模型(1) ~(3) 建立ADI紧致差分格式是有意义的。
本文框架如下:在第1节中首先介绍了一些符号和引理,并且对模型(1)~(3)构造一个ADI紧致差分格式。在第2节中,利用数学归纳法给出求解格式的稳定性和收敛性证明。在第3节中,给出算例,对具体模型进行数值求解,验证第2节的理论结果。
1 离散与格式建立在建立ADI紧致差分格式之前,首先引入一些记号。在空间方向上,对于给定的正整数
在时间方向上,对于给定的正整数N,对区间
定义
对于任意的网格函数
| $ \begin{gathered} {\delta _x}{u_{i - {1 / 2}}} = {{({u_{ij}} - {u_{i - 1,j}}) } / {{h_1}}} \\ \delta _x^2{u_{ij}} = {{({\delta _x}{u_{i + {1 / 2},j}} - {\delta _x}{u_{i - {1 / 2},j}}) } / {{h_1}}} \\ \end{gathered} $ |
| ${\mathcal{H}_x}{u_{ij}} = \left\{ \begin{array}{l} (1 + \dfrac{{h_1^2}}{{12}}\delta _x^2){u_{ij}},\;\;1 \le i \le {M_1} - 1,0 \le j \le {M_2}\\ {u_{ij}},\;\;i = 0或{M_1},0 \le j \le {M_2} \end{array} \right.$ |
相应地,对于空间上
| $\begin{array}{l} \mathcal{H}{u_{ij}} = {\mathcal{H}_x}{\mathcal{H}_y}{u_{ij}},\quad {\rm{\Lambda }}{u_{ij}} = ({\mathcal{H}_y}\delta _x^2 + {\mathcal{H}_x}\delta _y^2){u_{ij}}\\ \left\langle {u,v} \right\rangle = {h_1}{h_2}\displaystyle \sum \limits_{i = 0}^{{M_1} - 1} \displaystyle \sum \limits_{j = 0}^{{M_2} - 1} {u_{ij}}{v_{ij}},\quad \parallel u{\parallel ^2} = \left\langle {u,u} \right\rangle \end{array}$ |
| $\begin{array}{c} \left\langle {{\delta _x}u,{\delta _x}v} \right\rangle = {h_1}{h_2}\displaystyle\sum\limits_{i = 0}^{{M_1}} {\displaystyle\sum\limits_{j = 0}^{{M_{2 - 1}}} {{\delta _{{x}}}{u_{i - 1/2,}}} } {}_j{\delta _x}{v_{i - 1/2,j}}\\ {\left\| {{\delta _x}u} \right\|^2} = \left\langle {{\delta _x}u,{\delta _x}u} \right\rangle \end{array}$ |
接下来将推导模型(1)~(3)的ADI紧致差分格式。
参考文献[8],对Caputo-Hadamard时间分数阶导数
| $ \begin{aligned} _{{\text{CH}}}D_\tau ^\alpha u({t_{n - \theta }}) =& A_0^{(n) }u({t_n}) - \displaystyle \sum \limits_{k = 1}^{n - 1} (A_{n - k - 1}^{(n) } - A_{n - k}^{(n) }) u({t_k}) - \\ &A_{n - 1}^{(n) }u({t_0}) + {({R_t}) ^{n - \theta }} \\ \end{aligned} $ |
式中,离散卷积核
| ${A_{n - k}^{(n) } = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} {a_0^{(n) } + b_1^{(n) },}{k = n} \\ {a_{n - k}^{(n) } - b_{n - k + 1}^{(n) } - b_{n - k}^{(n) },}{2 \leqslant k \leqslant n - 1} \\ {a_{n - 1}^{(n) } - b_{n - 1}^{(n) },}{k = 1} \end{array}} \right.} $ |
定义
| $ \begin{array}{*{20}{c}} {a_0^{(n) } = \dfrac{1}{\tau }\displaystyle \int \nolimits_{{t_{n - 1}}}^{{t_{n - \theta }}} \delta {\varpi _n}(s) \frac{{{\text{d}}s}}{s}} \\ a_{n - k}^{(n) } = \dfrac{1}{\tau }\displaystyle \int \nolimits_{{t_{k - 1}}}^{{t_k}} \delta {\varpi _n}(s) \frac{{{\text{d}}s}}{s},\quad 1 \leqslant k \leqslant n - 1 \\ b_{n - k}^{(n) } = \dfrac{1}{{{\tau ^2}}}\displaystyle \int \nolimits_{{t_{k - 1}}}^{{t_k}} \delta {\varpi _n}(s) (\ln s - \ln {t_{k - \frac{1}{2}}}) \frac{{{\text{d}}s}}{s},\quad {1 \leqslant k \leqslant n - 1} \end{array} $ |
式中:
在给出截断误差之前,先介绍以下引理。
引理1[14] 当
| $ \begin{split} _{{\rm{CH}}}D_\tau ^\alpha u({t_{n - \theta }}) =& A_0^{(n) }u({t_n}) - \displaystyle \sum \limits_{k = 1}^{n - 1} (A_{n - k - 1}^{(n) } - A_{n - k}^{(n) }) u({t_k}) - \\ &A_{n - 1}^{(n) }u({t_0}) + {({R_t}) ^{n - \theta }},\quad n \ge 1 \end{split} $ | (4) |
式中:
引理2[15] 若满足
| $ \begin{gathered} \frac{{f''({x_{i - 1}}) + 10f''({x_i}) + f''({x_{i + 1}}) }}{{12}} = \\ \quad \frac{{f({x_{i - 1}}) - 2f({x_i}) + f({x_{i + 1}}) }}{{h_1^2}} + \\ \end{gathered} $ |
| $ \frac{{h_1^4}}{{360}}\displaystyle \int \nolimits_0^1 [{f^{(6) }}({x_i} - s{h_1}) + {f^{(6) }}({x_i} + s{h_1}) ]\xi (s) {\text{d}}s $ |
通过引理2可得到
| $ \begin{split} &\mathcal{H}({u_{xx}}({x_i},{y_j}) + {u_{yy}}({x_i},{y_j}) ) = {\mathcal{H}_y}\delta _x^2u({x_i},{y_j}) + \\ &\qquad\quad{\mathcal{H}_x}\delta _y^2u({x_i},{y_j}) + {({R_{xy}}) _{ij}} \\ \end{split} $ | (5) |
式中:
当
| $ \begin{array}{l}u_{ij}^n = u({x_i},{y_j},{t_n}) ,\quad ({u_{xx}}) _{ij}^n = {u_{xx}}({x_i},{y_j},{t_n}) \\ ({u_{yy}}) _{ij}^n = {u_{yy}}({x_i},{y_j},{t_n}) ,\quad f_{ij}^n = f({x_i},{y_j},{t_n}) \end{array} $ |
考虑式(1)在点
| $ {}_{\rm{CH}}D_{{{a}},t}^{{\alpha}}u_{ij}^{n - \theta } - \Delta u_{ij}^{n - \theta } = f_{ij}^{n - \theta } $ | (6) |
结合式(4)~式(6)可近似地表示为
| ${\mathcal{H}_{{\rm{CH}}}}D_\tau ^\alpha u_{ij}^{n - \theta } - {\rm{\Lambda }}u_{ij}^{n - \theta } = \mathcal{H}f_{ij}^{n - \theta } + R_{ij}^{n - \theta }$ | (7) |
其中有
| $\begin{array}{l} \begin{array}{*{20}{r}} {{\rm{\Lambda }}u_{ij}^{n - \theta } = \theta {\rm{\Lambda }}u_{ij}^{n - 1} + (1 - \theta ){\rm{\Lambda }}u_{ij}^n} \end{array}\\ \begin{array}{*{20}{r}} {R_{ij}^{n - \theta } = ({R_{xy}})_{ij}^{n - \theta } - \mathcal{H}({R_t})_{ij}^{n - \theta }} \end{array} \end{array} $ |
在式 (7)两边同时加上小量项
| $ \begin{split} &{\mathcal{H}_{{\rm{CH}}}}D_\tau ^\alpha u_{ij}^{n - \theta } - {\rm{\Lambda }}u_{ij}^{n - \theta } + \lambda _n^2{(1 - \theta ) ^2}\delta _x^2\delta _y^2{}_{{\rm{CH}}}D_\tau ^\alpha u_{ij}^{n - \theta } =\\ &\mathcal{H}f_{ij}^{n - \theta } + {(R_{ij}^{n - \theta }) ^ * }\end{split} $ | (8) |
式中:
在式(8)中忽略截断误差同时用近似解
| $\begin{array}{l} \begin{array}{*{20}{r}} \begin{array}{ccccc} & [{\mathcal{H}_x} - {\lambda _n}(1 - \theta )\delta _x^2][{\mathcal{H}_y} - {\lambda _n}(1 - \theta )\delta _y^2]U_{ij}^n = \\ & {\lambda _n}[\mathcal{H} + \lambda _n^2{(1 - \theta )^2}\delta _x^2\delta _y^2]\Bigg[ {\displaystyle\sum\limits_{k = 1}^{n - 1} {(A_{n - k - 1}^{(n)} - A_{n - k}^{(n)})U_{ij}^k} - } \Bigg. \end{array} \end{array}\\ \Bigg. {A_{n - 1}^{(n)}U_{ij}^0} \Bigg] + \theta {\rm{\Lambda }}U_{ij}^{n - 1} + \mathcal{H}f_{ij}^{n - \theta },({x_i},{y_j}) \in \varOmega {\rm{,}}1 \le n \le N\\[-12pt] \end{array}$ | (9) |
| $ U_{ij}^0 = \phi ({x_i},{y_j}) {\text{,}} \quad ({x_i},{y_j}) \in \overline \varOmega $ | (10) |
| $ U_{ij}^n = \varphi ({x_i},{y_j},{t_n}) ,\quad ({x_i},{y_j}) \in \partial \varOmega ,1 \leqslant n \leqslant N $ | (11) |
求解
| $ U_{ij}^ * = [{\mathcal{H}_y} - {\lambda _n}(1 - \theta ) \delta _y^2]U_{ij}^n $ |
对于固定的
| $\begin{split} &\qquad\qquad\qquad[{\mathcal{H}_x} - {\lambda _n}(1 - \theta )\delta _x^2]U_{ij}^ * = \\ &\quad{\lambda _n}[\mathcal{H} + \lambda _n^2{(1 - \theta )^2}\delta _x^2\delta _y^2]\left[ {\displaystyle\sum\limits_{k = 1}^{n - 1} {(A_{n - k - 1}^{(n)} - A_{n - k}^{(n)})U_{ij}^k} - } \right. \\ &\left. {A_{n - 1}^{(n)}U_{ij}^0} \right] + \theta {\rm{\Lambda }}U_{ij}^{n - 1} + \mathcal{H}f_{ij}^{n - \theta },({x_i},{y_j}) \in \varOmega {\rm{,}}1 \le n \le N \end{split}$ | (12) |
| $ U_{0j}^ * = \left[ {{\mathcal{H}_y} - {\lambda _n}(1 - \theta ) \delta _y^2} \right]U_{0j}^n $ | (13) |
| $ U_{{M_1}j}^ * = \left[ {{\mathcal{H}_y} - {\lambda _n}(1 - \theta ) \delta _y^2} \right]U_{{M_1}j}^n $ | (14) |
当
| $ \begin{array}{*{20}{r}} {[{\mathcal{H}_y} - {\lambda _n}(1 - \theta ) \delta _y^2]U_{ij}^n = U_{ij}^ * ,\;\; 1 \leqslant j \leqslant {M_2} - 1} \end{array} $ | (15) |
| $ U_{i0}^n = \varphi ({x_i},{y_0},{t_n}) ,\;\; U_{i{M_2}}^n = \varphi ({x_i},{y_{{M_2}}},{t_n}) $ | (16) |
不难看出,在每个时间层上,差分格式(12) ~(14) 和(15) ~(16) 所对应的系数矩阵是严格对角占优的,所以该差分格式唯一可解。
2 ADI格式的稳定性与收敛性在给出稳定性和收敛性的证明之前,先介绍一些需要用到的引理。
引理3[10] 对于任意的网格函数
| $ \begin{gathered} \left\langle {{{\mathcal{H}}_{{\text{CH}}}}D_\tau ^\alpha {u^{n - \theta }},{u^{n - \theta }}} \right\rangle \geqslant \begin{array}{*{20}{r}} {\dfrac{1}{2}\displaystyle \sum \limits_{k = 1}^n A_{n - k}^{(n) }{\nabla _\tau }(\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^k}{\parallel ^2}) } \end{array} \\ \left\langle {\delta _x^2\delta _{y{\text{CH}}}^2D_\tau ^\alpha {u^{n - \theta }},{u^{n - \theta }}} \right\rangle \geqslant \begin{array}{*{20}{r}} {\dfrac{1}{2}\displaystyle \sum \limits_{k = 1}^n A_{n - k}^{(n) }{\nabla _\tau }(\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^k}{\parallel ^2}) } \end{array} \\ \end{gathered} $ |
式中:
引理4[12] 对于任意的网格函数
引理5 令
(1) 离散卷积核
| $ \begin{array}{*{20}{r}} {A_0^{(n) } \gt A_1^{(n) } \gt \cdots \gt A_k^{(n) } \gt \cdots \gt A_n^{(n) }} \end{array}。$ |
(2) 离散卷积核
| $ \begin{gathered} \begin{array}{*{20}{r}} {A_0^{(n) } \leqslant \dfrac{{24}}{{11\tau }}\displaystyle \int \nolimits_{{t_{n - 1}}}^{{t_n}} {\omega _{1 - \alpha }}(\ln {t_n} - \ln s) \frac{{{\text{d}}s}}{s}, 1 \leqslant k \leqslant n} \end{array} \\ A_{n - k}^{(n) } \leqslant \dfrac{4}{{11\tau }}\displaystyle \int \nolimits_{{t_{k - 1}}}^{{t_k}} {\omega _{1 - \alpha }}(\ln {t_n} - \ln s) \frac{{{\text{d}}s}}{s}, 1 \leqslant k \leqslant n \\ \end{gathered} $ |
式中:
(3) 首项
| $ \begin{array}{*{20}{r}} {\dfrac{{1 - 2\theta }}{{1 - \theta }}A_0^{(n) } - A_1^{(n) } \geqslant 0, n \geqslant 2} \end{array} $ |
定理1(稳定性估计) 假设
| $\begin{split} &{\mathcal{H}_{{\rm{CH}}}}D_\tau ^au_{ij}^{n - \theta } - {\rm{\Lambda }}u_{ij}^{n - \theta } + \lambda _n^2{(1 - \theta )^2}\delta _x^2\delta _y^2{}_{{\rm{CH}}}D_\tau ^\alpha u_{ij}^{n - \theta } =\\ &\qquad\quad{{\cal Hf}_{ij}^{n - \theta }} ,({x_i},{y_j}) \in \varOmega {\rm{,}}\quad 1 \le n \le N \end{split}$ | (17) |
| $ u_{ij}^0 = \phi ({x_i},{y_j}) {\text{,}} ({x_i},{y_j}) \in \overline \varOmega $ | (18) |
| $ u_{ij}^n = 0, ({x_i},{y_j}) \in \partial \varOmega , 1 \leqslant n \leqslant N $ | (19) |
那么当
| $ \begin{array}{c} \sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^n}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^n}{\parallel ^2}} \leqslant \\ {\mathop {\max }\limits_{1 \leqslant i \leqslant n} } \left\{ {\sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^0}{\parallel ^2} + \lambda _i^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^0}{\parallel ^2}} + } \right. \\ \end{array} $ |
| $ \left. {{{2\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{f^{i - \theta }}\parallel } \mathord{\left/ {\vphantom {{2\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{f^{i - \theta }}\parallel } {\mathcal{A}_{i - 1}^{(i) }}}} \right. } {{A}_{i - 1}^{(i) }}}} \right\} $ |
证明 用
| $\begin{split} &\qquad\langle {{\mathcal{H}_{{\rm{CH}}}}D_\tau ^\alpha {u^{n - \theta }},{u^{n - \theta }}} \rangle - \langle {{\rm{\Lambda }}{u^{n - \theta }},{u^{n - \theta }}} \rangle + \\ &\langle {\lambda _n^2{{(1 - \theta )}^2}\delta _x^2\delta _y^2{}_{{\rm{CH}}}D_\tau ^\alpha {u^{n - \theta }},{u^{n - \theta }}} \rangle = \langle {\mathcal{H}{f^{n - \theta }},{u^{n - \theta }}} \rangle \end{split}$ | (20) |
根据引理3和引理4可以得到
| $ \begin{gathered} \begin{array}{*{20}{r}} {\langle {{{\mathcal{H}}_{{\text{CH}}}}D_\tau ^\alpha {u^{n - \theta }},{u^{n - \theta }}} \rangle \geqslant \dfrac{1}{2}\displaystyle \sum \limits_{k = 1}^n A_{n - k}^{(n) }{\nabla _\tau }(\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^k}{\parallel ^2}) } \end{array} \\ \langle {\delta _x^2\delta _{y{\text{CH}}}^2D_\tau ^\alpha {u^{n - \theta }},{u^{n - \theta }}} \rangle \geqslant \dfrac{1}{2}\displaystyle \sum \limits_{k = 1}^n A_{n - k}^{(n) }{\nabla _\tau }(\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^k}{\parallel ^2}) \\ \end{gathered} $ |
| $\left\langle { - {\rm{\Lambda }}{u^{n - \theta }},{u^{n - \theta }}} \right\rangle \ge 0$ |
式(20)最后一项可放缩为
| $ \begin{aligned} &\langle {\mathcal{H}{f^{n - \theta }},{u^{n - \theta }}} \rangle = \langle {{\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{f^{n - \theta }},{\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^{n - \theta }}} \rangle \leqslant \\ &\qquad \parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{f^{n - \theta }}\parallel \parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^{n - \theta }}\parallel \\ \end{aligned} $ |
因此, 可以得到
| $ \begin{array}{*{20}{l}} \begin{gathered} \qquad \frac{1}{2}\displaystyle \sum \limits_{k = 1}^n A_{n - k}^{(n) }{\nabla _\tau }(\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^k}{\parallel ^2}) + \frac{1}{2}\lambda _n^2{(1 - \theta ) ^2} \times \\ \displaystyle \sum \limits_{k = 1}^n A_{n - k}^{(n) }{\nabla _\tau }(\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^k}{\parallel ^2}) \leqslant \parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{f^{n - \theta }}\parallel \parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^{n - \theta }}\parallel \\ \end{gathered} \end{array} $ |
将上式进行展开和移项后可得
| $ \begin{array}{l} \dfrac{1}{2}A_0^{(n) }\left[ {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^n}{\parallel ^2} - \parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^{n - 1}}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2} \times } \right. \\ \left. {\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^n}{\parallel ^2} - \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^{n - 1}}{\parallel ^2}} \right] \leqslant \\ \parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{f^{n - \theta }}\parallel \parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^{n - \theta }}\parallel - \\ \dfrac{1}{2} \displaystyle\sum\limits_{k = 1}^{n - 1} {A_{n - k}^{(n) }{\nabla _\tau }(\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^k}{\parallel ^2}) } - \dfrac{1}{2} \lambda _n^2{(1 - \theta ) ^2} \times \\ \displaystyle\sum\limits_{k = 1}^{n - 1} {A_{n - k}^{(n) }{\nabla _\tau }(\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^k}{\parallel ^2}) } \\ \end{array} $ |
从而可以得到
对上式两边同时除以
| $ \begin{split} &\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^n}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{(1 - \theta ) ^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^n}{\parallel ^2} \leqslant \\ & \displaystyle \sum \limits_{k = 1}^{n - 1} \frac{{A_{n - k - 1}^{(n) } - A_{n - k}^{(n) }}}{{A_0^{(n) }}}\left[ {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^k}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\left. {\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^k}{\parallel ^2}} \right]} \right. + \\ &\dfrac{{A_{n - 1}^{(n) }}}{{A_0^{(n) }}}\left[ {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^0}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^0}{\parallel ^2}} \right] + \frac{{2\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{f^{n - \theta }}\parallel }}{{{A}_0^{(n) }}} \times \\ & \sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^{n - \theta }}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^{n - \theta }}{\parallel ^2}}\\[-15pt] \end{split} $ | (21) |
定义
| $ \begin{split} &\sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^m}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^m}{\parallel ^2}} =\\ &\mathop {\max }\limits_{1 \leqslant i \leqslant n - 1} \sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^i}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^i}{\parallel ^2}} \end{split}$ |
如果不等式
| $ \begin{split} &\sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^n}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^n}{\parallel ^2}} \leqslant \\ &\sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^m}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^m}{\parallel ^2}} \end{split}$ |
成立,那么结论显然成立。
相反,若
| $ \begin{split} &\sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^n}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^n}{\parallel ^2}} \geqslant \\ &\sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^m}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^m}{\parallel ^2}} \end{split}$ |
则有
| $ \begin{gathered} \begin{array}{*{20}{l}} { \sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^{n - \theta }}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^{n - \theta }}{\parallel ^2}} } \end{array} \leqslant \\ \max \left\{ {\sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^{n - 1}}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^{n - 1}}{\parallel ^2}} ,} \right. \\ \left. {\sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^n}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^n}{\parallel ^2}} } \right\} \leqslant \\ \sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^n}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^n}{\parallel ^2}} \end{gathered} $ |
式(21) 两边同时除以
| $ \sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^n}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^n}{\parallel ^2}}$ |
可以得到
| $ \begin{gathered} \sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^n}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^n}{\parallel ^2}} \leqslant \\ \displaystyle\sum\limits_{k = 1}^{n - 1} {\frac{{A_{n - k - 1}^{(n) } - A_{n - k}^{(n) }}}{{A_0^{(n) }}}\frac{{\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^k}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^k}{\parallel ^2}}}{{\sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^n}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^n}{\parallel ^2}} }}} + \\ \dfrac{{A_{n - 1}^{(n) }}}{{A_0^{(n) }}}\frac{{\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^0}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^0}{\parallel ^2}}}{{\sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^n}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^n}{\parallel ^2}} }} + \\ \end{gathered} $ |
| $ \begin{gathered} \frac{{2\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{f^{n - \theta }}\parallel }}{{{A}_0^{(n) }}}\sqrt {\frac{{\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^{n - \theta }}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^{n - \theta }}{\parallel ^2}}}{{\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^n}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^n}{\parallel ^2}}}} \leqslant \\ \sum\limits_{k = 1}^{n - 1} {\frac{{A_{n - k - 1}^{(n) } - A_{n - k}^{(n) }}}{{A_0^{(n) }}}\frac{{\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^k}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^k}{\parallel ^2}}}{{\sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^k}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^k}{\parallel ^2}} }}} + \\ \end{gathered} $ |
| $ \begin{split} & \frac{{A_{n - 1}^{(n) }}}{{A_0^{(n) }}}\frac{{\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^0}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^0}{\parallel ^2}}}{{\sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^0}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^0}{\parallel ^2}} }} + \\ & \frac{{2\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{f^{n - \theta }}\parallel }}{{{A}_0^{(n) }}}\sqrt {\frac{{\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^{n - \theta }}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^{n - \theta }}{\parallel ^2}}}{{\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^{n - \theta }}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^{n - \theta }}{\parallel ^2}}}} \end{split} $ |
因此可以得到
| $ \begin{gathered} \sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^n}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^n}{\parallel ^2}} \leqslant \\ \displaystyle \sum \limits_{k = 1}^{n - 1} \frac{{A_{n - k - 1}^{(n) } - A_{n - k}^{(n) }}}{{A_0^{(n) }}}\sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^k}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^k}{\parallel ^2}} + \\ \dfrac{{A_{n - 1}^{(n) }}}{{A_0^{(n) }}}\sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^0}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^0}{\parallel ^2}} + \frac{{2\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{f^{n - \theta }}\parallel }}{{A_0^{(n) }}} \\ \end{gathered} $ | (22) |
现在, 猜想下列不等式成立
| $ {\begin{split} &\qquad\qquad \sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^k}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^k}{\parallel ^2}} \leqslant \\ &\mathop {\max }\limits_{1 \leqslant i \leqslant k} \left\{ {\sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^0}{\parallel ^2} + \lambda _i^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^0}{\parallel ^2}} + \frac{{2\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{f^{i - \theta }}\parallel }}{{A_{i - 1}^{(i) }}}} \right\} \end{split}}$ |
并且用数学归纳法去证明它。
当
| $ \begin{gathered} \sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^1}{\parallel ^2} + \lambda _1^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^1}{\parallel ^2}} \leqslant \\ \sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^0}{\parallel ^2} + \lambda _1^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^0}{\parallel ^2}} + \frac{{2\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{f^{1 - \theta }}\parallel }}{{A_0^{(1) }}} \\ \end{gathered} $ |
结论显然成立。
假设当
| $ \begin{aligned} & \sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^n}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^n}{\parallel ^2}} \leqslant \\ & {\displaystyle \sum \limits_{k = 1}^{n - 1} \frac{{A_{n - k - 1}^{(n) } - A_{n - k}^{(n) }}}{{A_0^{(n) }}}\sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^k}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^k}{\parallel ^2}} } + \\ & \frac{{A_{n - 1}^{(n) }}}{{A_0^{(n) }}}\sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^0}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^0}{\parallel ^2}} + \frac{{2\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{f^{n - \theta }}\parallel }}{{A_n^{(n) }}} \leqslant \\ & \frac{{A_0^{(n) } - A_{n - 1}^{(n) }}}{{A_0^{(n) }}}\mathop {{\text{max}}}\limits_{1 \leqslant i \leqslant n - 1} \left\{ \sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^0}{\parallel ^2} + \lambda _i^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^0}{\parallel ^2}} +\right.\\ & \left.\frac{{2\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{f^{i - \theta }}\parallel }}{{A_{i - 1}^{(i) }}} \right\} + \frac{{A_{n - 1}^{(n) }}}{{A_0^{(n) }}} \mathop {{\text{max}}}\limits_{1 \leqslant i \leqslant n - 1} \\ & \left\{ \sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^0}{\parallel ^2} + \lambda _i^2{{(1 - \theta ) }^2} \parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^0}{\parallel ^2}} +\frac{{2\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{f^{i - \theta }}\parallel }}{{A_{i - 1}^{(i) }}} \right\} \leqslant \\ & \mathop {{\text{max}}}\limits_{1 \leqslant i \leqslant n - 1} \left\{ \sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{u^0}{\parallel ^2} + \lambda _i^2{{( 1 - \theta ) }^2} \parallel {\delta _x}{\delta _y}{u^0}{\parallel ^2}} +\frac{{2\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{f^{i - \theta }}\parallel }}{{A_{i - 1}^{(i) }}} \right\} \end{aligned} $ |
证毕。
定理 2(收敛性估计) 假设
定义
证明 易得下述误差方程
| $\begin{array}{l} {\mathcal{H}_{{\rm{CH}}}}D_2^2e_{ij}^{n - \theta } - {\rm{\Lambda }}e_{ij}^{n - \theta } + \lambda _n^2{(1 - \theta )^2}\delta _x^2\delta _y^2{}_{{\rm{CH}}}D_\tau ^ne_{ij}^{n - \theta } = \\ \left\{ \begin{array}{l}{(R_t^{n - \theta })^ * },\quad ({x_i},{y_j}) \in \varOmega ,\quad 1 \le n \le N \\ {e_{ij}^0 = 0,\quad ({x_i},{y_j}) \in \overline \varOmega }\\ {e_{ij}^n = 0,\quad ({x_i},{y_j}) \in \partial \varOmega ,\quad 1 \le n \le N} \end{array} \right.\end{array}$ |
通过类似于得到(16) 式的证明,可以得到
| $ {\begin{split} &\qquad\qquad\sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{e^n}{\parallel ^2} + \lambda _n^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{e^n}{\parallel ^2}} \leqslant \\ &{\mathop {\max }\limits_{1 \leqslant i \leqslant n} \left\{ {\sqrt {\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{e^0}{\parallel ^2} + \lambda _i^2{{(1 - \theta ) }^2}\parallel {\delta _x}{\delta _y}{e^0}{\parallel ^2}} + \dfrac{{2\parallel {\mathcal{A}_x}{\mathcal{A}_y}{{(R_t^{i - \theta }) }^ * }\parallel }}{{A_{i - 1}^{(i) }}}} \right\}} \end{split}}$ |
由引理3和引理4可以得到
本节将给出算例验证上述结论,记
| $ \begin{gathered} \begin{array}{*{20}{r}} {{\text{Rate}}1 = {{\log }_2}\left( {\dfrac{{E(M,N{\text{/}}2) }}{{E(M,N) }}} \right) } \end{array}\quad \\ {\text{Rate}}2 = {\log _2}\left( {\dfrac{{E(M{\text{/}}2,N) }}{{E(M,N) }}} \right) \\ \end{gathered} $ |
考虑以下模型
| $\begin{array}{l} {}_{{\rm{CH}}}D_{a,t}^\alpha u\left( {x,y,t} \right) - \Delta u\left( {x,y,t} \right) = f\left( {x,y,t} \right),\\ (x,y) \in \varOmega = (0,{\text{π}} ) \times (0,{\text{π}} ),1 < t \le 2\\ u(x,y,1) = 0,(x,y) \in \overline \varOmega \\ u\left( {x,y,t} \right) = 0,\left( {x,y} \right) \in \partial \varOmega ,1 < t \le 2 \end{array}$ |
式中:
表1中列出了当空间网格数分别为
| 表 1 时间方向上的数值收敛阶1) Table 1 Numerical convergence orders in temporal direction |
| 表 2 空间方向上的数值收敛阶1) Table 2 Numerical convergence orders in spatial direction |
本文研究了二维 Caputo-Hadamard时间分数阶微分方程的有限差分方法。在时间方向上用
| [1] |
KILBAS A, SRIVASTAVA H M, TRUJILLO J J. Theory and applications of fractional differential equations[J]. North-Holland Mathematics Studies, 2006, 204: 1-523.
|
| [2] |
HILFER R. Applications of fractional calculus in physics[M]. London: World Scientific, 2000.
|
| [3] |
UCHAIKIN V V. Fractional derivatives for physicists and engineers[M]. Heidelberg: Springer, 2013.
|
| [4] |
PUROHIT S D. Solutions of fractional partial differential equations of quantum mechanics[J].
Advances in Applied Mathematics and Mechanics, 2013, 5(5): 13.
|
| [5] |
LI C P, LI Z Q, WANG Z. Mathematical analysis and the local discontinuous Galerkin method for Caputo-Hadamard fractional partial differential equation[J].
Journal of Scientific Computing, 2020, 85(2): 41-68.
DOI: 10.1007/s10915-020-01353-3. |
| [6] |
LI C P, LI Z Q. Stability and logarithmic decay of the solution to Hadamard-type fractional differential equation[J].
Journal of Nonlinear Science, 2021, 31(2): 31-91.
DOI: 10.1007/s00332-021-09691-8. |
| [7] |
OU C X, CEN D K, VONG S W, et al. Mathematical analysis and numerical methods for Caputo-Hadamard fractional diffusion-wave equations[J].
Applied Numerical Mathematics, 2022, 177: 34-57.
DOI: 10.1016/j.apnum.2022.02.017. |
| [8] |
WANG Z B, OU C X, VONG S W. A second-order scheme with nonuniform time grids for Caputo-Hadamard fractional sub-diffusion equations[J].
Journal of Computational and Applied Mathematics, 2022, 414: 114448.
DOI: 10.1016/j.cam.2022.114448. |
| [9] |
LIAO H L, SUN Z Z. Maximum error estimates of ADI and compact ADI methods for solving parabolic equations[J].
Numerical Methods Partial Differential Equation, 2010, 26: 37-60.
DOI: 10.1002/num.20414. |
| [10] |
WANG Z B, VONG S W. A high-order ADI scheme for the two-dimensional time fractional diffusion-wave equation[J].
International Journal Computer Mathematics, 2015, 92(5): 970-979.
DOI: 10.1080/00207160.2014.915960. |
| [11] |
彭家, 黎丽梅, 肖华, 等. 二维粘弹性棒和板问题ADI有限差分法[J].
湖南理工学院学报:自然科学版, 2022, 35(1): 4-9.
PENG J, LI L M, XIAO H, et al. ADI finite difference method for two dimensional viscoelastic rod and plate problems[J]. Hunan Institute of Science and Technology:Natural Sciences, 2022, 35(1): 4-9. |
| [12] |
WANG Z B, CEN D K, MO Y. Sharp error estimate of a compact L1-ADI scheme for the two-dimensional time-fractional integro-differential equation with singular kernels[J].
Applied Numerical Mathematics, 2021, 159: 190-203.
DOI: 10.1016/j.apnum.2020.09.006. |
| [13] |
朱晨怡, 王廷春. 二维复值Ginzburg-Landau方程的一个高阶紧致ADI差分格式[J].
南京航空航天大学学报, 2019(3): 341-349.
ZHU C Y, WANG T C. High-order compact alternating direction implicit scheme for complex Ginzburg-Landau equations in two dimensions[J]. Nanjing University of Aeronautics & Astronautics, 2019(3): 341-349. |
| [14] |
FAN E Y, LI C P, LI Z Q. Numerical approaches to Caputo-Hadamard fractional derivatives with applications to long-term integration of fractional differential systems[J].
Communications in Nonlinear Science and Numerical Simulation, 2022, 106: 106096.
DOI: 10.1016/j.cnsns.2021.106096. |
| [15] |
GAO G H, SUN Z Z. A compact finite difference scheme for the fractional sub-diffusion equations[J].
Journal of Computational Physics, 2011, 230(3): 586-595.
DOI: 10.1016/j.jcp.2010.10.007. |
2024, Vol. 41

